turuncu saç

butun insanligin 1-2% civari kadarinin dogal olarak sahip oldugu sac rengi. kuzey ve bati avrupa kokenli topluluklarda 2-6% oran arasinda degisiyor, diger milletlerde daha az frekans.

turuncu sac en cok `melanocortin 1 receptor` proteinini kodlayan ve kromozom 16'da bulunan `mc1r` geninin iki resesif mutant kopyasini tasiyan insanlarda gorulur (yani turuncu sacliysaniz cok buyuk ihtimalle melanosit uyarici hormon reseptor 1 proteini kodlayan 2 geniniz de bozuk)

turuncu sac rengi aslinda kizil grubunun bir uyesidir. kizil sac renk grubu `deep burgundy`'den `burnt orange`'a ya da `bright copper`'a kadar olan kismi kapsar. ilk kez redhead terimi 1510 yilinda kullanilmistir bu arada (neden redhead'i buraya koydum, cunku ulkemizde kizil ile turuncu ayri sey gibi goruluyor. kizil sac deyince bir kesim insanin aklina boya ile elde edilen kirmizi renk geliyor. google gorseller'e kizil sac yazarak bakabilirsiniz. redhead yazinca turuncu saclar cikiyor)

peki neden turuncu? neden baska renk degil. cevap biyokimya. insan vucudunda iki tur melanin pigmenti var, acik renkli olan `pheomelanin` ve koyu renkli olan `eumelanin`. turuncu sacli insanlarda acik renkli pheomelanin duzeyi yuksektir fakat eumelanin seviyesi dusuktur. ayrica turuncu sacli olmak, acik ten rengi, acik goz rengi (gri, mavi, yesil, ela) ciller ve `ultraviolet` isiga karsi hassasiyetle de baglantilidir.

`melanocortin` reseptoru icin detayli bilgi vermiyorum, merak eden yesillendirebilir (hangi protein familyasinda, kac alt turu var, hangi ligandlara duyarli vs gibi seyler iste) fakat soylemem gereken bisey var. mc1r reseptorunun 3. transmembrane domaini 4. transmembrane domaine baglayan loop uzerinde bir mutasyon var, `deer mutasyonu`. y150c substitution tipinde bir mutasyon, yani intracellular 2. domaine denk gelen 150. pozisyondaki tyrosine aminoasiti cysteine aminoasitine donusmus. turuncu sacli insanlarin cogunda bu mutasyon identifiye edilmis, ve tyr150 downstream pathway icin conserved bisey. camp dependent protein kinase (pka) fosforilasyon bolgesi orasi, e mutasyon olunca loss-of-function oluyo, pathway calismiyo falan fismekan. merak eden yesillendirsin yine.

ha bu arada `melanin` melanin deyip duruyoruz, bu eumelanin de pheomelanin de ayni kaynaktan geliyor. tyrosine denilen bi aminoasit. once `dopaquinone` denilen bi maddeye cevriliyor, sonra da iste eumelanin yapilacaksa eumelanin pathwayi isliyor pheomelanin yapilacaksa pheomelanin pathwayi.

yine bi ek bilgi daha vereyim, melanin sadece vucudun renkli bolgelerinde bulunmaz (sac, deri, iris vs), gozun arka tarafindaki light-sensitive bolgede de vardir. normal gorus uzerinde de etkisi var.

simdi, konuya geri donelim. dedik ki turuncu saclilarda (daha dogrusu redhead tabir edilen kizil butun insanlarda) pheomelanin>eumelanin, peki o zaman bu ton farki nasil olusuyor. yani ben turuncuyum, hatun sarap rengi, digeri `strawberry blonde` ama hepimizde pheomelanin daha fazla. niye o zaman renklerimiz farkli? relative expression difference. 0-100 arasi skalamiz var diyelim, pheo-eumelanin uretimi toplami maksimum 100 olsun yani. tamamen salliyorum, deep burgundy olan ablada pheo 60 eu 40 olur, strawberry blonde olan ablada pheo 80 eu 20 olur. bu sey gibi, kucukken pembe rengin aslinda kirmizi ile beyaz karisimindan oldugunu kesfetmistim ben suluboya yaparken. ne kadar cok beyaz koyarsan o kadar acik renk olur, bu da oyle iste. bi de sadece mc1r etkili degil bu iste. mesela iki mutant kopya yerine tek kopya almissindir, gen expression dusuk seviyededir (1000 receptor olacagina hucre yuzeyinde, 200 tane vardir mesela) ya da diger melanogenesis regulator genlerde bi sikinti vardir, ya da cesitli mc1r varyant farkliliklarindan kaynaklaniyor olabilir. farelerde kurk renginde yapilan deneylerde 375 gen fare kurk rengini etkiliyor diye bulunmus mesela. insanda kim bilir kac tanedir.

simdi azicik da pheomelanin daha fazlaysa sizde (yani redhead iseniz) avantajlari/dezavantajlari nelerdir onlardan bahsedeyim. dezavantajlarini yazayim once, sonra gonlunuzu alicam, sabredin pls tsk.

1. bi kere pheomelanin acik renklidir, eumelanin gibi uv protection yapamaz. eger acik renkli deriniz varsa gunese cikarken dikkat edin. cilt kanseri olma riskiniz daha yuksek. tabi gunese ilk cikisinizda kanser olacaksiniz demiyorum, sadece guneste kaldiginiz sureye ve saatlerinize dikkat edin. koruyucu krem falan surun. sapka gozluk takin ve golgede durun.
2. acik tenli insanlar bronzlasmadan ziyade yanarlar. eva mendes gibi hatunlar yanmaz mesela. dusunsene, pembe pembe yanmis, kollara yogurt surmus penguen gibi bacaklarini ayira ayira yurudugunu. daha koyu tenli insanlar bronzlasir, acik renkliler yanar. aman dikkat.
3. gozleriniz rahatsiz olur ayni zamanda. hatirlayin, gozun arka tarafindaki light-sensitive bolgede melanin var dedim. pheomelanin uv protection yapamaz dedim. isigi daha cok gecirir yani eumelanine gore. bu da sizin gozunuzun daha fazla isik almasi demek, yerden isigin yansiyip sizi bakamaz hale getirmesi demek. buna da dikkat edin.
4. kizillarin sinirli oldugunu soylerler. sivri dilli ve cabuk parlayan yapiya sahip olduklari soylenir. bu yuzden kizillarla tartismaktan falan cekinirlermis. efsane olabilir, kaynak yok. hepsi ortacagda falan yapilan seyler iste.

simdi fasulyenin faydalarina gelelim.

1. bi kere ekvatora yaklastikca hayat sizin icin kotu ama siz zaten kuzey insanisiniz. soguga daha direnclisiniz. evrimsel acidan bakarsak bu guzel bisey. sogukta cok fazla canli hayatta kalamaz. soyle dusun, amazonlarda zibilyon cesit bortu bocek hayvan vs yasiyo, arctic bolgede cicek acan bitki sayisi 400 civariymis (sayi ne kadar dustu bakin) antarctica bolgesinde cicek acan bitki yok. neden, cunku daha soguk.anca penguen var iste. (soguga karsi daha hassas oldugunu okudum baska bir yerde ama kaynak yok, inanmiyorum)
2. hipotalamik noronlarda alfa-msh (mc1r ligandi) food intake oranini azaltir, yani az yersiniz cok yakarsiniz. zayiflatir. buradan hareketle obezite uzerinde de yorum yapabiliriz.
3. kizillar anesteziye karsi direncli olurlar diger insanlara gore. yani kizil bir insani bayiltmak icin daha fazla anestezi verirsiniz, ya da disini cekecekseniz iki igne vurursunuz gibi.
4. saclariniz grilesmez, direk beyaza gider diye bisey duydum, kaynak goremedim. sehir efsanesi olabilir, ama olmayabilir de. kesin degil bu yani.
5. havali olursunuz daha otesi var mi. insanlar bu renk sacim olsun diye turlu seyler yapiyolar, sizin kendiliginden boyle. sevin sevinin. buzfeed bu konu hakkinda soyle diyor, "only 2% of the world’s population has red hair. so you’re a majestic unicorn, basically." :)

ps. bu entry (ve devamina yazacagim entry) sozluk yazarligi yaptigim butun zamanlar boyunca en yararli, en verimli oldugunu dusundugum entrydir. o yuzden buraya da kopyalamak istedim :)
havuç olanına değil de kızıl olanına tapılır:(
kokeni hakkinda kesin bir bilgi olmayan `genetik varyasyon`. once bunu okuyun lutfen (bkz: #43904)

bir populasyonun (nufus, topluluk vs.) ne kadarinin turuncu saca (redhead. entry boyunca kizil olarak kullanacagim) sahip oldugunu bilmek imkansiza yakin. mesela sakallarinda kismen kizillik bulunan fakat sacinda kizillik olmayan bir erkek, kizil olarak sayilmali mi. ya da strawberry blonde kizil olarak mi sayilmali, sarisin mi yoksa ikisi birden mi. strawberry blonde gorseller https://goo.gl/bnm04b

`irlanda` nufusunun 10-30% kadari turuncu sacli olarak siniflandirilmis (daha dogrusu redhead olarak. adamlar bizdeki gibi kirmizi, turuncu, turuncumsu, guneste sarap rengi ama golgede domates gibi ayirmiyorlar her rengi). dunyada en cok kizil nufusa sahip ulke kendileri. sonra sirasiyla `iskocya` (10-25%), `galler` (`wales`. 10-15%) geliyor. bunun disinda bati `ingiltere`, `brittany`, `franco-belgian border`, bati isvicre, `jutland` ve guneybati norvec de hatiri sayilir miktarda kizil nufus iceriyor. bu kizilligin 1% altina dustugu yerler (kizil cografyasinin guney ve dogu sinirlari) su sekilde: ispanyanin kuzeyi, italyanin orta bolgeleri, avusturya, bati `bohemia`, bati polonya, `baltik` ulkeleri (`estonya`, `letonya` ve `litvanya`) ve finlandiya. goruldugu uzere guney ve dogu sinirlarini cizdik. europe west-nordic denilen kisim kaliyor zaten geriye. bu da zaten antik `celtic` ve `germanic` kabilelerin yasadigi yerler ile ortusuyor.

peki kizil sac celtic ve germanic kokenli mi. aslinda guneybati norvec kizil sacin kokeni hakkinda ipuclarina sahip olabilir. nereden biliyoruz bunu, hemen aciklayalim. `haplogrup` analizi diye birsey var, genetik olarak ayni `snp` (bkz: single nucleotide polymorphism) tasiyan, yani ayni karakterlerin kalitimini nesiller boyu surdurmus olan topluluklarin siniflandirilmasi. bir nevi genetik akrabalik. bunu anne baba amca teyze gibi ufak, ailevi akrabalik gibi dusunmeyin. milletler arasi bir akrabaliktan soz ediyoruz. "macarlar aslinda turktu ooolm" gibi akrabaliklardan. ya da `kizilderililerin aslinda turk olmasi` gibi. geri donelim haplogruplara. guneybati norvecte r1b-l21 cikmis sonuclar. haplogruplardan biri, sayilar harfler falan. cok takmayin bunu. isin ilginc kismi burada basliyor iste. r1b-l21 haplogrup ayni zamanda r1b-m222 haplogrubunun bir ust kumesi (m222 kuzeybati irlanda ve iskocyada gorulen haplogrup siniflandirmasi. hatta "lineage of niall of the nine hostages" olarak adlandiriliyormus bu durum). bu bilgiden hareketle soyle birsey demisler. "neredeyse eminiz ki native irlandalilar ve iskoclar, vikingler tarafindan alinip guneybati norvece goturulduler (muhtemelen kole olarak). bu da guneybati norvecteki kizillik miktarini yukseltti".

avrupa kizil sac haritasi http://cdn.eupedia.com/images/content/red_hair_map_europe.jpg
avrupa haplogrup r1b haritasi http://cache.eupedia.com/images/content/haplogroup_r1b-borders.png

yukaridaki haritalarda da gorebildiginiz uzere kizil sac ve r1b dagilimi ortusuyor fakat r1b gorulen her noktada kizil sac yok. bunun sebebi ne hadi biraz da ona bakalim.

ayni paralel uzerinde, r1b ve turuncu sac cok guzel ortusuyor, tabii ki 45. kuzey paralelinin uzerinde olmak kaydiyla. 45. kuzey paraleli kizil sac haritasinda var, o resmi simdi acin lutfen (hatta digerini de yan sekmeye acip karsilastirin). 45. paralel nereden geciyor size soyleyeyim. fransanin ortalari, kuzey italya ve hirvatistan. aslinda bir cesit dogal sinir gibi diyebiliriz. 45. paralelin altinda `ultraviolet` isinlar cok guclu olmaya basliyor, ve bu bolgelerde kizil sacli ya da acik renk deri rengine sahip olmak artik bir avantaj olmaktan cikiyor. 41. paralelin altina indigimizde ise r1b hala gorulmesine ragmen kizillik neredeyse hic yok.

bunun yaninda 45. paralel eski zamanlardan beri kulturler arasi bir sinir gorevi gormus. kuzey avrupa kulturunde ornegin, kati yag tabanli yemek yapilirken (tereyagi gibi) guney avrupalilar zeytinyagi gibi sivi yaglari tercih etmis. fransanin kendi icerisinde 45. paralelin kuzeyinde `oïl` diyalekti kullanilirken guneyinde `occitan` dili konusuluyor. 46. paralel ise italyada almanca konusan guney `tyrol` ile italyanca konusanlari birbirinden ayiran sinir. goruldugu uzere kulturel farkliliklardan kaynakli gruplasmalar, birbirine kiz vermemeler falan olduysa kizil sacin 45. paralelin altina inememis olmasi normal.

ayrica 45. paralel ekvator ile kuzey kutbu arasinda, tam ortadaki bolge, iki tarafa da esit uzaklikta. genel olarak gunesin ve iklimin etkisine de bagli olabilir.
iskoçlar da ve irlandalılarda çok sık görülen saç rengi.
maalesef bu saç rengine sahip kişiler güneşten daha çok etkilenip hasta olmaya daha çok meyilli imiş.


ayrıca benim teyze kızı da kızıl yani turuncu saçlı. onun en yakın arkadaşı da öyle.

benim eskiden konuştuğum bir insan da öyle idi. onun yüzünden kızıldan nefret ettim resmen. o da ayrı mesele.
zaafımın olduğu saç rengi.
bir varyasyonu olan bakır saç rengi ile dahil olduğum gruptur.
saç açma işlemleri sırasında çoğu kişinin başına gelen talihsizlik.
hayatımda bir kere denedim. aslında koyu bakır istemiştim ama kuaförüm olacak salak portakal turuncusuna çevirdi kafamı. rus olga'ya benzedim. 1 hafta falan ancak katlanabilmiştim hemen siyaha geri boyattım.

bu saç rengine doğuştan sahip olanlar gerçekten çok şanslı, güzel çilleri falan da oluyor. herkesin saçını turuncuya, sarıya boyatmaması taraftarıyım. zorla yakıştıramıyorsun kendine.
doğuştan bu renk saçlara sahip olanlara hayranım. boyatanlar için aynı şeyi söyleyemem.%90'ına yakışmaz çünkü.
bana kısa da olsa saadeti tattiran sac rengi. kızıl diye girdiğim kuaförden turuncu bir şekilde cikmistim bundan yaklasik 7 ay kadar önce. ah sonra ne kadan sevdim, insanlar uzun süre doğal sac rengin mi hatta mardinli misin(o bolgenin insanlarında bulunurmuş bu sac rengi) gibi sorular sordular uzun süre. sonra her ay boya zaten ince telli ve cok da gur olmayan saçlarım yiprandilar, ve saadet sona erdi.
tanim:gerçekten çok zor, hem rengi açmanin hem her ay gelen diplerin, sürekli akan boyanin saçları cok yordugu yiprattigi zor sac rengi. sizi cok ozleyecegim benim turuncu saclarim, elveda.

içerik kuralları - iletişim